ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ

Progressive Farmer Sartaj Khan: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਦੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਦਿੱਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣ "ਸ਼ਾਹਿਦ ਫਾਰਮਜ਼ ਐਂਡ ਗੰਨਾ ਨਰਸਰੀ" ਰਾਹੀਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਉੱਨਤ ਕਾਸ਼ਤ, ਅੰਤਰ-ਫਸਲੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮਾਡਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 72 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਗਭਗ ₹2 ਕਰੋੜ (ਲਗਭਗ $20 ਮਿਲੀਅਨ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ

ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਸਿਹਤ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਡੇਅਰੀ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ 'Millionaire Farmer of India Awards – 2025' ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅੰਸ਼ ਹਨ...

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ

ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?

ਜਵਾਬ: ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 72 ਏਕੜ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੰਦੀ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ "ਸ਼ਾਹਿਦ ਫਾਰਮ ਐਂਡ ਗੰਨਾ ਨਰਸਰੀ" ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗੰਨਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸੀਡਰ ਵੀ ਬਣ ਗਏ।

ਸਵਾਲ: ਰਵਾਇਤੀ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡਾ ਰੁਝਾਨ ਕਿਵੇਂ ਵਧਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਤਾਰ ਤੋਂ ਕਤਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਲਗਭਗ ਸਵਾ ਦੋ ਫੁੱਟ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੰਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਨਾ ਪੂਰੀ ਹਵਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੁੱਪ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ 4 ਤੋਂ 4.5 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿਹਤਰ ਹੋਇਆ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ, ਸਾਡੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Organic ਅਤੇ Dairy Farming ਤੋਂ 40 ਕਰੋੜ ਦਾ ਟਰਨਓਵਰ, ਦੇਖੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਹਾਯੋਧਾ Lekhram Yadav ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਹਾਣੀ

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ

ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ “ਸ਼ਾਹਿਦ ਫਾਰਮ” ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ?

ਜਵਾਬ: ਅਸੀਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 72 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ 13235, 0118, 14201 ਅਤੇ 16202 ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਨਤ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਵਧੀਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਨੇੜਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੰਡ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਵਾਜਬ ਕੀਮਤਾਂ ‘ਤੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਚੰਗੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣ।

ਸਵਾਲ: ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਚਲਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ 4 ਤੋਂ 4.5 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਿਨੀ ਟਰੈਕਟਰ, ਪਾਵਰ ਵੀਡਰ ਅਤੇ ਸਪ੍ਰੇਅਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਖੇਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਸਪ੍ਰੇਅ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇੰਟਰਕਲਚਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ 72 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ 20-25 ਏਕੜ ਖੇਤਰ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਸਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਸਗੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨ।

ਸਵਾਲ: ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿੰਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਜੇਕਰ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ 2200 ਤੋਂ 2300 ਕੁਇੰਟਲ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੱਕ ਉਤਪਾਦਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਬਿਜਾਈ, ਡੂੰਘੀ ਵਾਹੀ, ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਗੰਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵੀ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਰੋਂ, ਮਸਰ, ਉੜਦ, ਮੂੰਗ, ਕਣਕ, ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਬ੍ਰੋਕਲੀ ਅਤੇ ਗੰਢ ਗੋਭੀ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਮੁਨਾਫਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Dr. Rajaram Tripathi ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੋਂ 100 ਕਰੋੜ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲਿਆਉਣਗੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ

ਸਵਾਲ: ਆਰਗੈਨਿਕ ਅਤੇ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡਾ ਰੁਝਾਨ ਕਿਵੇਂ ਵਧਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ “Make India Organic, Natural and Profitable” ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਰਗੈਨਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜੀਵਾਮ੍ਰਿਤ, ਧਨਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਸਵਾਲ: ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਕੀ ਰਹੀ?

ਜਵਾਬ: ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸਬਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੁਝ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਡੀਏਪੀ ਦੇ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਸਾਡੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ 20-25 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ।

ਸਵਾਲ: ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਡੂੰਘੀ ਵਾਹੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਟਾਵੇਟਰ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਬਸੋਇਲਰ ਅਤੇ ਡਿਸਕ ਪਲਾਓ ਵਰਗੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਮੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਕੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹੈ। ਗੰਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਸਫਾਈ, ਬੰਡਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗੰਨਾ ਕਟਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗੰਨਾ ਕਟਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਮੀਕਲ-ਫ੍ਰੀ ਖੇਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੇਖਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਕਾਫੀ ਹਨ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਫਾਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣੇ। ਮੈਂ ਲੇਬਰ ਖਰਚ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਜ਼ੀਰੋ ਤੱਕ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ “ਫਾਰਮਰ ਸਕੂਲ” ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ, ਆਰਗੈਨਿਕ ਫਾਰਮਿੰਗ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੁੱਲ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡਾ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਲਗਭਗ 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਾਡਾ ਟੀਚਾ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

Success Story of Organic Farmer Lekhram Yadav: ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਕੋਟਪੂਤਲੀ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਲੇਖਰਾਮ ਯਾਦਵ ਅੱਜ ਉਹ ਨਾਮ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਸਹੀ ਸੋਚ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ… ਇਹ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਲੇਖਰਾਮ ਯਾਦਵ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਣ ਗਈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਉਹ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ, ਦੇਸੀ ਗਾਂ ਪਾਲਣ, ਐਗਰੀ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਅਤੇ ਵੈਲਿਊ ਐਡਡ ਡੇਅਰੀ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

ਲੇਖਰਾਮ ਯਾਦਵ ਨੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਸਾੜੇ ਛੇ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮਾਲਿਕਿਊਲਰ ਬਾਇਓਲੋਜਿਸਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਨੌਕਰੀ, ਵਧੀਆ ਤਨਖਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੋੜ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਕੁਆਲਿਟੀ ਮੈਨੇਜਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਮਹਿਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਲੇਖਰਾਮ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈ। ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਜੁੜਿਆ ਜਾਵੇ? ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ… ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੇਖਰਾਮ ਯਾਦਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ 120 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਉਹ 1250 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਸੀ ਗਾਂਵਾਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਐਸਾ ਡੇਅਰੀ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੋਚ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਖੇਤ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ… ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 40 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਟਰਨਓਵਰ ਤੱਕ ਲੈ ਆਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੇਖਰਾਮ ਯਾਦਵ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਣ ਹਨ ਜੋ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜ਼ੁਨੂਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰੋੜਪਤੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 

ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ 'ਮਿਲੀਅਨੇਅਰ ਫਾਰਮਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਅਵਾਰਡ 2025 (Millionaire Farmer of India Awards 2025) ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਿਲੀਅਨੇਅਰ ਆਰਗੈਨਿਕ ਫਾਰਮਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ’ ਕੈਟੇਗਰੀ ਵਿੱਚ ‘ਫਰਸਟ ਰਨਰ ਅੱਪ’ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਲੇਖਰਾਮ ਯਾਦਵ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਗਰਣ ਨੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ, ਦੇਸੀ ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਲੇਖਰਾਮ ਯਾਦਵ ਨਾਲ ਖਾਸ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਪੇਸ਼ ਹਨ ਇਸ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਅੰਸ਼…

ਸਵਾਲ: ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ? ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਸਾਡੀ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕੋਈ ਆਮ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਸੀ… ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੁਪਨਾ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਦੇਸੀ ਗਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਡੇਅਰੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਫਾਰਮਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਸਫਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਰਿਸਰਚ ਕੀਤੀ। ਅਸੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ਆਖਿਰ ਕਿਉਂ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਘਾਟੇ ਦਾ ਸੌਦਾ ਹੈ?”

ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ - ਲਗਭਗ 100 ਦੇਸੀ ਗਾਂਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਅਸੀਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੀ ਖੜਕਾਏ। ਪਰ ਉੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ… ਸਗੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਮਿਲੀ। ਬੈਂਕ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਾਫ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਰਿਸਕ ਹੈ, ਇਹ ਲਾਭ ਵਾਲਾ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ।” ਉਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ‘ਚ ਚੁੱਭ ਗਈ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਦਹੀਂ, ਘਿਉ ਅਤੇ ਮੱਖਣ ਹਰ ਰਸੋਈ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੋਣ… ਉੱਥੇ ਡੇਅਰੀ ਘਾਟੇ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਇਸ ਸਵਾਲ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿੱਦ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸਮਝੀ - ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੈੱਡਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਂ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਉਸਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਬੰਦ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਬੀਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੀ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮਹਿੰਗੇ ਅਤੇ ਕੈਮੀਕਲ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂ ਆਹਾਰ ਦੀ। ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪੈਕਡ ਫੀਡ ‘ਤੇ ਇੰਨਾ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰਚਾ ਵੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵੱਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭੀੜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਮਾਡਲ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸਦੀ ਨੀਂਹ ਕੁਦਰਤ ‘ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਸੀ - ਦੇਸੀ ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ, ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਰਾ ਚਾਰਾ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹੀ ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਡੇਅਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ… ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਗਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਕ ਸੰਕਲਪ ਹੈ।

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

ਸਵਾਲ: ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਡੇਅਰੀ ਅਤੇ ਮਾਡਰਨ ਡੇਅਰੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਡਰਨ ਡੇਅਰੀ ਸਿਰਫ਼ “ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਧ” ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਗਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੀਟਰ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲਾਂ ਜਿਵੇਂ HF ਅਤੇ ਜਰਸੀ ਗਾਂਵਾਂ ਵੱਲ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੁਖ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਵਧੀਆ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਖਰਚਾ ਸਮਝ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਮਹਿੰਗੀ, ਦਵਾਈਆਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਵਧੀਆ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਇਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ “ਡਰਾਈ ਪੀਰੀਅਡ” ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਖਰਚਾ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਦੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਡੇਅਰੀ ਮਾਡਲ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਦੀ ਦੇਸੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਹਰੀ ਘਾਹ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਫਿਰ ਉਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਸਹੀਵਾਲ, ਗਿਰ, ਰਾਠੀ ਅਤੇ ਥਾਰਪਾਰਕਰ ਵਰਗੀਆਂ ਦੇਸੀ ਨਸਲਾਂ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਹਿੰਗੇ ਖਰਚੇ ਦੀ। ਦੇਸੀ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਅਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋਕ A2 ਦੁੱਧ ਵੱਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੇਸੀ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਫਿਲਹਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਹਨ?

ਜਵਾਬ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 85 ਫੀਸਦੀ ਸਹੀਵਾਲ ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿਰ ਅਤੇ ਥਾਰਪਾਰਕਰ ਨਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਦੇਸੀ ਨਸਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਹਾਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ A2 ਦੁੱਧ ਦੀ ਮੰਗ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੇਸੀ ਗਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Millionaire Farmer of India Awards 2024: ਯੁਵਰਾਜ ਪਰਿਹਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ-ਅੱਪ 'ਰਿਚੈਸਟ ਫਾਰਮਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਅਵਾਰਡ

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਨੂੰ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਧੰਦੇ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਰਾਜ ਵੀ ਇਹੀ ਸੀ ਕਿ ਖੇਤ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਇਕੱਠੇ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਚਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਗੋਬਰ, ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵਿਆ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਫਾਰਮ ’ਤੇ ਵੀ ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਗੋਬਰ, ਗੋਮੂਤਰ ਅਤੇ ਪੰਚਗਵਿਆ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਰਵਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਖਾਦਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਸਲ ਵੀ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਬਰਬਾਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ’ਤੇ ਵਾਧੂ ਬੋਝ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਈ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਚਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਹੀ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਲਾਗਤ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ। ਨਾਲ ਹੀ ਖੇਤ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੇ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਾਈ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੀ ਮਾਡਰਨ ਡੇਅਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ੈੱਡ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਟਰਕਚਰ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਇੰਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ’ਤੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਲੋਕ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂ ਕੋਈ ਮਸ਼ੀਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਜੀਉਂਦੀ ਜਾਨ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਥਾਵਾਂ ’ਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਤਣਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਪਸ਼ੂ ਬੀਮਾਰ ਪੈਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਖਰਚ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਖੀ-ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਪਲੀਕੇਟਡ ਸਟਰਕਚਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਨੀ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਧਾਰਣ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਡੇਅਰੀ ਮਾਡਲ ਬਣਾਇਆ। ਸਾਡਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਸ਼ੂ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਖਿੜੇਗੀ। ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਸ਼ੂ ਘੱਟ ਬੀਮਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਵੱਧ ਤਾਕਤਵਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦੁੱਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਸਲ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ Bathinda ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਕਿਸਾਨ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ MFOI 2024 ਦੇ National Award ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

ਸਵਾਲ: ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਪਣਾਈਆਂ?

ਜਵਾਬ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤਾਰਾਚੰਦ ਬੇਲ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਡੇਅਰੀ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਫਾਰਮ ’ਤੇ ਹਰ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਮੱਖੀ-ਮੱਛਰ ਵੀ ਘੱਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਲਪੱਤਰ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਬਾਇਓ ਐਂਜ਼ਾਈਮ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀ ਭਸਮ, ਨਿੰਬੂ ਜੈਵ ਰਸਾਇਣ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਲਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬੁਝਿਆ ਚੂਨਾ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾ ਰਹੇ। ਡੀਵਾਰਮਿੰਗ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇੰਦਰਾਯਣੀ ਫਲ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਭਾਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਅੱਜ ਵੀ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੰਪੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮਚਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਫਾਰਮ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਦੇਖਭਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੇਮਿਕਲਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਦੁਬਾਰਾ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਵੀ ਬਚੇਗੀ, ਪਸ਼ੂ ਵੀ ਬਚਣਗੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹਾਲਤ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ।

ਸਵਾਲ: ਡੇਅਰੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਇਕ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ - ਬਾਹਰੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਪੈਕਡ ਫੀਡ ਅਤੇ ਕੈਮਿਕਲ ਵਾਲੇ ਚਾਰੇ ‘ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਦੁੱਧ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਹ ਫੀਡ ਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਤੇ ਕੈਮਿਕਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ-ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਧ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਮਾਈ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਹੀ ਚਾਰਾ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਧਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਾਂਝਪਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੀ ਗਾਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਖੋ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਚਾਰਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ - ਜਵਾਰ, ਬਾਜਰਾ, ਮੱਕੀ, ਕਣਕ, ਹਰਾ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਚਾਰਾ। ਇਹ ਚਾਰਾ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁੱਧ ਦੇਵੇਗਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵੀ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: MFOI 2024: ਪੰਜਾਬ ਦੇ Litchi King ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ National Award ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਲਾਲੀ ਚੀਮੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਸਵਾਲ: ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਡੇਅਰੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੇਵਲ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ‘ਤੇ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵਧਾਉਣ ਦੀ। ਸਿਰਫ ਦੁੱਧ ਵੇਚ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਹੀ ਘਿਓ, ਪਨੀਰ, ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਚੀਜ਼ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੇਚਣ। ਜੇ ਹਰ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਵੈਲਿਊ ਐਡੀਸ਼ਨ ਯੂਨਿਟਾਂ ਬਣ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਭੱਜਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕੈਮਿਕਲ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕੈਮਿਕਲ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵੀ ਖਤਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਲੱਸਟਰ ਮਾਡਲ, ਸਸਤਾ ਇਨਫਰਾਸਟਰਕਚਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂਧਨ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਪਿੰਡ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਬਣ ਸਕੇ।

ਸਵਾਲ: ਘਿਓ, ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਕੋਪ ਵੇਖਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਧ ਵੇਚਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਸਿਆਣਾ ਕਿਸਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਧ ਨੂੰ “ਵੈਲਿਊ ਐਡਿਡ ਪ੍ਰੋਡਕਟ” ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾ ਲਵੇ। ਦੁੱਧ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਜਲਦੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਸੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਘਿਉ, ਪਨੀਰ, ਦਹੀਂ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਿਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਸਲ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਿਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਸਮਾਨ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਖ਼ਾਲਿਸ ਘਿਓ, ਤਾਜ਼ਾ ਪਨੀਰ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਦਹੀਂ ਵੇਚੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਖੁਦ ਉਸਦੇ ਘਰ ਤੱਕ ਆਉਣਗੇ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵੈਲਿਊ ਐਡਿਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਧੀਆ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ Successful Fish Farmer ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ MFOI Award 2024 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਜਾਣੋ ਇਸ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

ਸਵਾਲ: ਡੇਅਰੀ ਸੈਕਟਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਕੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਵੱਡੇ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਬਾਹਰੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਫੀਡ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਲਿਆ ਕੇ ਹੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਾਰਾ, ਆਪਣੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਮੁੜ ਤੋਂ ਉਸੇ ਦੇਸੀ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਡਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਖਰਚ ਘੱਟ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇ।

ਸਵਾਲ: ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਕੀ ਸਫਲ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਬਿਲਕੁਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ! ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਏਕੜਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਹੀਂ, ਸਹੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਧਾ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਰਾਮ ਨਾਲ 5 ਤੋਂ 10 ਦੇਸੀ ਗਾਂਵਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝਾਂ ਪਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਮੋਰਿੰਗਾ, ਨੇਪਿਅਰ ਘਾਹ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਲਗਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਹਰਾ ਚਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਰਹੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਹਰੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਚਾਰਾ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਖਰਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

ਸਵਾਲ: ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੇਅਰੀ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਅਸਲੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰਾ ਪਾਉਣਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਦੁੱਧ ਕੱਢਣਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੇ ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ - ਇਹ ਸਭ ਕੰਮ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਚੁੱਪਚਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਮਾਂ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗਾਂ ਜਾਂ ਮੱਝ ਬੀਮਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਦੀ ਚਿੰਤਾ ਘਰ ਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਡੇਅਰੀ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਝੰਡੇ ਗੱਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿਹਨਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ “ਘਰ ਦੀ ਲੱਖਮੀ ਹੀ ਡੇਅਰੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।”

ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਐਗਰੀ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਨੂੰ ਡੇਅਰੀ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੋੜਿਆ?

ਜਵਾਬ: ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਮਾਡਲ “ਆਨ-ਫਾਰਮ ਸਿਸਟਮ” ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ, ਡੇਅਰੀ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ - ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕੋ ਫਾਰਮ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਾਡੇ ਫਾਰਮ ’ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ। ਉਹ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਦੇਸੀ ਗਾਂ ਦਾ ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਗੌਮੂਤਰ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ-ਮੁਕਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਫਸਲ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਡੇਅਰੀ ਤੇ ਖੇਤੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਣ ਦਾ ਇੱਕ ਯਤਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਇੱਥੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਲੇਖ ਰਾਮ ਯਾਦਵ

ਸਵਾਲ: ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਚਾਹੋਗੇ?

ਜਵਾਬ: ਕੋਰੋਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਮੁੜਨਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦਿਲੋਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ - ਸਿਰਫ਼ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਕਰਕੇ ਸਫਲਤਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ 10 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਗਾਂ ਵੀ ਰੱਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਨੌਜਵਾਨ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸਾਡਾ ਕੁੱਲ ਟਰਨਓਵਰ ਲਗਭਗ 36 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਲ ਇਹ 40 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਧਦਾ ਭਰੋਸਾ - ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ, ਦੇਸੀ ਡੇਅਰੀ ਅਤੇ ਵੈਲਿਊ ਐਡਡ ਪ੍ਰੋਡਕਟਸ ’ਤੇ। ਅੱਜ ਲੋਕ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਹਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਖ਼ਾਲਿਸ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸੋਚ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਉਸਨੂੰ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

Success Story of Herbal King Dr. Rajaram Tripathi: ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬਸਤਰ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਮ ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਪਿਆਰ, ਸੰਘਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਪੇਂਡੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਸਟੇਟ ਬੈਂਕ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਬੇਸ਼ਨਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚੰਗੀ ਤਨਖਾਹ, ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਜਵਲ ਭਵਿੱਖ ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ, ਅਹੁਦਾ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਜੀਵਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਬਣਾ ਲਿਆ।

ਅੱਜ, ਉਸੇ ਆਦਮੀ ਨੇ ਬਸਤਰ ਦੀਆਂ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 1,200 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਿਆਂ, ਮਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਉੱਗਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਬੱਚਾ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀਆਂ ਬੋਰਡ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਰਿਟ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਸੀ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਦਾ ਜਨੂੰਨ ਇੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਛੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਮਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਐਲਐਲਬੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਬਣਾਇਆ। ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਹ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਉਸਦਾ ਫਾਰਮ ਕਿਸੇ ਆਮ ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੰਤ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਇੱਥੇ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਪਰਤਿਆ। 25 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਹੈ।

ਉਸਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ "ਹਰਿਤ ਯੋਧਾ," "ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ," "ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ," ਅਤੇ "ਰਿਚੇਸਟ ਫਾਰਮਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ" ਵਰਗੇ ਖਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਖਰੀਦ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਹੁਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ "ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ" ਬਣਨ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਹਨ।

ਲਗਭਗ ₹100 ਕਰੋੜ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਾਅ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਚਾ "ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਰਿਸ਼ੀ" ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਿਲੋਂ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅੰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ...

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਜੀਵੰਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਂਗ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਬਹੁ-ਪੱਧਰੀ ਖੇਤੀ (ਮਲਟੀ ਲੇਅਰ ਫਾਰਮਿੰਗ) ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਵਰਗੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਹੇਠਾਂ ਅਸੀਂ ਹਲਦੀ, ਅਦਰਕ, ਸਫੈਦ ਮੂਸਲੀ, ਸਟੀਵੀਆ, ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ, ਕਾਲਮੇਘ, ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਅਤੇ ਇਨਸੁਲਿਨ ਪਲਾਂਟ ਵਰਗੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਔਸ਼ਧੀ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕੋ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਫਸਲਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ’ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਰਾਮ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਿੰਨ ਫਸਲਾਂ ਲੈ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਥਕਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਛਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਪੌਧਿਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਫਸਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਵੀ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ‘ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ’ ਦੇ ਦਿਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕੀ ਰਾਏ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਹਰ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਨੌਜਵਾਨ ਆਈਏਐਸ, ਕਲੇਕਟਰ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਅਫਸਰ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪੇਟ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਅਹੁਦਾ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਤਨਖਾਹ ਚੈਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰੋਟੀ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਹੀ ਅਸਲ ਹੀਰੋ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਨੌਕਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਨਖਾਹ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ, ਪਰ ਖੇਤੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਨਾਲੋਂ, ਉਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨਾ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ।” ਇਸੇ ਸੋਚ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬੈਂਕ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਲ੍ਹਾ ਬਲਦਾ ਹੈ। ਪੈਸਾ ਇੱਜ਼ਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਨ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸਾਨ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਸਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਉੱਗਿਆ “ਕਾਲਾ ਸੋਨਾ” - ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਹਾਣੀ!

ਸਵਾਲ: ਡਾ. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਇਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕਿਸਮ MDBP-16 ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਫਰ ਅਤੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।

ਜਵਾਬ: MDBP-16 ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਫਸਲ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਜ਼ਿੱਦ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਜੀਉਂਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਸਤਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਉਗਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਕਈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਇਆ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ - ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਇਆ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ Piperine ਦੀ ਮਾਤਰਾ 16% ਨਿਕਲੀ - ਜੋ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਸਤਰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਵੱਡੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਨਾਮ MDBP-16 ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇਸ਼ ਦੇ 16 ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖਾਸੀਅਤ ਇਸਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਪੌਦੇ ਸਿਰਫ਼ 1.5 ਤੋਂ 2.5 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਉਪਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ MDBP-16 ਦਾ ਇਕੋ ਪੌਦਾ 8 ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ “ਬਸਤਰ ਦਾ ਕਾਲਾ ਸੋਨਾ” (Black Gold of Bastar) ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ MDBP-16 ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 30 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਰੰਗ ਲੈ ਆਈ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਲਪ ਕੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਮੌਸਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਕਾਰਨ ਸਵੇਰੇ 10:30 ਵਜੇ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ 3:30 ਵਜੇ ਤੱਕ ਪੌਦੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦੇ। ਨਤੀਜਾ - ਫਸਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਲੋਕ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿੰਗਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਛਾਂ!

ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਐਸਾ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਕੇ “ਨੇਚੁਰਲ ਸ਼ੇਡ” ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਛਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਲਈ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਖਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਅਨ ਟੀਕ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਫਿਕਸ ਕਰਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ 90% ਜ਼ਮੀਨ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਗਿਲੋਏ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੇਲਾਂ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ 30-40 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾਈ ਤੱਕ ਵਾਧੂ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਅਨਾਜ ਦੀਆਂ ਬਾਲੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ 6-8 ਇੰਚ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਪਰਾਲੀ ਬਣ ਕੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਡਲ ਇੱਕ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ 50-60 ਏਕੜ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਜਿੰਨਾ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਉਹ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਆਮਦਨ, ਸਾਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ਤੇ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤਰੀਕਾ ਕਿਸੇ ਰੱਬੀ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ (Poly House) ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਸਹੀ ਤੇ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੁਪਨੇ ਦਿਖਾ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਧਨਾਢ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਠੀਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ ਆਮ ਤੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰੀ “ਚਿੱਟਾ ਹਾਥੀ” ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰੀਬ ₹40 ਲੱਖ ਤੱਕ ਖਰਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ 50% ਸਬਸਿਡੀ ਵੀ ਦੇ ਦੇਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸਿਰ ਲੱਖਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕਰਜ਼ੇ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤ ਤੇ ਵਿਆਜ ਭਰਨ ਲਈ ਹਰ ਸਾਲ ₹6-7 ਲੱਖ ਕਮਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਪੌਲੀ ਹਾਊਸ ਉਦੋਂ ਹੀ ਫਾਇਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਨਰਸਰੀ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (Exotic Vegetables) ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਐਕਸਪੋਰਟ ਦੇ ਪੱਕੇ ਆਰਡਰ ਹੋਣ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਆਮ ਟਮਾਟਰ, ਮਿਰਚ ਜਾਂ ਖੀਰਾ ਉਗਾ ਕੇ ਕਰੋੜਪਤੀ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੱਕ ਨੀਲਾਮ ਕਰਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਭਰਾਵੋਂ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ-ਧਮਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਦੌੜੋ। ਉਹੀ ਖੇਤੀ ਚੁਣੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਜੇਬ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਵੇ। ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਆਣਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਕਿੰਨੀ ਸੱਚ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਖਿਡਾਰੀ ਸਚਿਨ ਤੇਂਦੁਲਕਰ ਜਾਂ ਵਿਰਾਟ ਕੋਹਲੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਪਤੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਛੱਡ ਦੇਈਏ। ਅੱਜ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਕਦੇ ਆਮ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਝੱਲੇ, ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ, ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਅਕਲ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਉਦਯੋਗ ਜਾਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਜੁਨੂਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਹੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਦੀ ਖਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਇੱਕ ਫਸਲ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਉਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਫਸਲ ਅਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋਵੇ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੀ ਫਸਲ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਕਦੋਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਕਿਸਾਨ ਤਾਂ 2 ਸਾਲ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਚੁਲ੍ਹਾ ਤਾਂ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਖਰਚ ਲਈ ਲਗਾਤਾਰ ਆਮਦਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫਸਲ ਚੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਲੋੜ, ਪੂੰਜੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਮਿੱਟੀ ਹਰ ਬੀਜ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਹਰ ਮੌਸਮ ਹਰ ਫਸਲ ਲਈ ਮਿਹਰਬਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਿਆਣਾ ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰੇ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਤਾਬਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਹੈ - ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਹੀ ਫਸਲ ਬੀਜ ਦੇਣਾ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸੇ ਫਸਲ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਕਮਾਈ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਲੋਕ ਵੀ ਸੋਚੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਰਾ ਜੀ, ਹਰ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਨਾ ਹੀ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇੱਕੋ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ “ਭੇੜ ਚਾਲ” ਵਿੱਚ ਤੁਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਰੇਟ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਰੁੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿਆਣਾ ਕਿਸਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਵੇਖ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਤੇ ਅਕਲ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰੋ… ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੇਤ ਵੀ ਹੱਸਣਗੇ ਤੇ ਘਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗਾ।

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਕਿੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸਬਰ ਦਾ ਸਫਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਨੂੰ ਅੰਕੁਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸਮਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਫਸਲ ਬਣਨ ਲਈ ਮੌਸਮ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਬੀਰ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ - "ਮਾਲੀ ਸੀੰਚੇ ਸੌ ਘੜਾ, ਰਿਤੁ ਆਏ ਫਲ ਹੋਇ" ਅਰਥਾਤ, ਚਾਹੇ ਮਾਲੀ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਫਲ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਕਦੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਹੜ੍ਹ ਫਸਲਾਂ ਬਹਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਵਾਰੀ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਨਵੀਂ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਬੀਜ ਬੋ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਹੀ ਧੀਰਜ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ – ਉਤਪਾਦਨ ਜਾਂ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ “ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਨਬਜ਼” ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਫਸਲ ਉਗਾ ਲਈਏ ਜਿਸਦੀ ਮੰਗ ਹੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਫਸਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਦਰ-ਦਰ ਭਟਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਫਸਲ ਉਗਾਉਣਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜੀ ਫਸਲ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਧ ਹੈ, ਕਿਹੜੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਲੋਕ ਕਿਹੜੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ - ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਨਾ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਕਿਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, “ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਅੱਜ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ।” ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਕ ਫਸਲ ਤਿਆਰ ਕਰੋਗੇ, ਚੰਗੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੇਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਫਸਲ ਦੀ ਕਦਰ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਵੀ ਮਿਲੇਗਾ। ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਫਸਲ ਨੂੰ “ਸਭ ਤੋਂ ਮੋਟੀ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀ” ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਐਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਫਸਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ 3-4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਸਮਝਦਾਰ ਕਿਸਾਨ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮੀਦ ਇਕੋ ਫਸਲ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕ ਗੱਲ ਬੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ - “ਸਾਰੇ ਅੰਡੇ ਇੱਕੋ ਟੋਕਰੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।” ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਮਦਨ ਬਣੀ ਰਹੇ।

‘ਹਾਈ ਵੈਲਿਊ’ ਖੇਤੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

• ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਮਦਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ - ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪੈਸਾ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣ।
• ਛੋਟੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ - ਜੋ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣ।
• ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਾਲੀਆਂ ਫਸਲਾਂ - ਜਿਹੜੀਆਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਦੇਣ।

ਇਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਝਦਾਰ ਇਨਸਾਨ ਕਰੰਟ ਅਕਾਊਂਟ, RD ਤੇ ਫਿਕਸਡ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ ਤਿੰਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਐਸੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਹਨ ਜੋ 10-12 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕੀਮਤੀ ਲੱਕੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਵੀ ਲਗਾਈ ਹੈ ਜੋ 2-3 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮਦਨ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਸਫੈਦ ਮੂਸਲੀ, ਸਟੀਵੀਆ ਤੇ ਹਲਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਹਰ 3-4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਮਾਈ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਵੱਡੀ ਬਚਤ ਵੀ ਬਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤਾਂ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਦੀ “ਬੈਂਕ ਡਿਪਾਜ਼ਿਟ” ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਖੇਤੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ “ਮਲਟੀ ਲੇਅਰ ਫਾਰਮਿੰਗ” ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ - ਤਾਂ ਜੋ ਖੇਤ ਵੀ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਰਹਿਣ, ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਭਰੀ ਰਹੇ।

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਪਾਲਿਸੀ (ਖੇਤੀ ਨੀਤੀ) ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਬਦਲਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ?

ਜਵਾਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ “ਅਸਲੀ ਕਿਸਾਨਾਂ” ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਮੰਚਾਂ ‘ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਤੜਕੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਦਾ ਦਰਦ ਤੇ ਤਜਰਬਾ ਲਿਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ‘ਤੇ ਤਾਂ ਬੜੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਕਾਰਨ ਸਾਫ ਹੈ - ਜੋ ਲੋਕ ਏਸੀ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦਾ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਅਤ ਭਾਵੇਂ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਸਮਝ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਦੀ ਹਰ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਰਾਇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਮਿਲੇ ਜੋ ਧੁੱਪ, ਮੀਂਹ ਤੇ ਕਰਜ਼ੇ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਿੰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਤੇ ਜਨਜਾਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਸਾਡੀਆਂ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਹਨ। ਬਸਤਰ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਲਗਭਗ 70% ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਬੋਝ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਧੇ 'ਤੇ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣਾ, ਬੀਜ ਬੋਣਾ, ਨਿਰਾਈ-ਗੁਡਾਈ ਕਰਨੀ ਤੇ ਫਸਲ ਸੰਭਾਲਣ ਤੱਕ - ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਆਪਣਾ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਔਰਤਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਣਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹਰ ਮੰਚ ਤੋਂ “ਭਰਾਵੋ ਤੇ ਭੈਣੋ” ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ “ਭੈਣੋ ਤੇ ਭਰਾਵੋ” ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤੀ ਦੀ ਅਸਲ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਸਾਡੀਆਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਮਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੇਤ ਵੀ ਸੋਨਾ ਉਗਲਣਗੇ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਆਉਣਗੀਆਂ।

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹੋ?

ਜਵਾਬ: ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ “ਸ਼੍ਰੀ ਅੰਨ” ਯਾਨੀ ਮਿਲੇਟਸ, ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸੁਪਰਫੂਡਜ਼ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਹੁਣ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਟੀਵੀਆ, ਕਿਨੋਆ ਅਤੇ ਚੀਆ ਸੀਡਜ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇਗੀ। ਸਟੀਵੀਆ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖ ਲਓ — ਇਹ ਚੀਨੀ ਨਾਲੋਂ 25 ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੈਲੋਰੀ ਨਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾ ਤੇ ਭੈਣਾਂ ਨਵੀਆਂ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਫਸਲਾਂ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇਗੀ।

ਸਵਾਲ: ਡਰੋਨ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਡਰੋਨ ਖੇਤੀ ਹਾਲੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੈ, ਪਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਰਦਾਨ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦਿਨ ਭਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਛਿੜਕਣ ਲਈ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਡਰੋਨ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੀਜ ਬੋਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੱਕ, ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੇ ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਹਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਈ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਹਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਹੈ। ਓਹੋ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਡਰੋਨ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਲਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਿਹੜਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਵਿੱਚ 200 ਰੁਪਏ ਦਾ ਪੈਟਰੋਲ ਪਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਦੱਸ ਵਾਰੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਡਰੋਨ ਖਰੀਦਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਤੇ ਆਸਾਨ ਬਣਾਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਹਰ ਖੇਤ ’ਚ ਡਰੋਨ ਉੱਡਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੇ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅੱਧੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗੀ।

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤਾਂ ਸੋਨਾ ਉਗਲਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਖੜੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਸਾਂਝੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਹਿੱਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ-ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝੇਗਾ, ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣਗੇ।

ਸਵਾਲ: ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ (Hydroponics) ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ?

ਜਵਾਬ: ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਤੇ ਖੋਜ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਖੋਜ ਲਈ। ਪਰ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਮ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਇੱਕ ਏਕੜ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲਾਗਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ 84 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ 4 ਏਕੜ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗੀ ਸਬਜ਼ੀ ਨਾਲੋਂ ਹਾਈਡ੍ਰੋਪੋਨਿਕਸ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਮਹਿੰਗੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਤਕਨੀਕ “ਸੁਪਰ ਫੂਡ” ਅਤੇ “ਮਾਈਕ੍ਰੋ ਗ੍ਰੀਨ” ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਅਮੀਰ ਵਰਗ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਡੇਢ ਅਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੇਟ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਹੀ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਬੀਜ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲਣ-ਫੂਲਣ, ਤੇਜ਼ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਣ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ ਚੱਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਵਿੱਚ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Millionaire Farmer of India Awards 2024: ਯੁਵਰਾਜ ਪਰਿਹਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਪਹਿਲਾ ਰਨਰ-ਅੱਪ 'ਰਿਚੈਸਟ ਫਾਰਮਰ ਆਫ ਇੰਡੀਆ' ਅਵਾਰਡ

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਸਾਨ ਕਹਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੀ ਅਸਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੁੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤ ਜਾਂਦੇ ਸੀ, ਫਿਰ 10 ਵਜੇ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੇਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਹਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ “ਕਿਸਾਨ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੀਨਾ ਮਾਣ ਨਾਲ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਉਗਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ “ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਰਹੋਗੇ?

ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਕੋਈ ਸ਼ੌਕ ਜਾਂ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਿੱਥੇ ਡਰੋਨ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਓਥੋਂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਦਵਾਈ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਤੱਕ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਵਾਈ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਖੇਤ ਦਾ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਛਿੜਕਾਅ ਦੇ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਓਥੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਕੀੜੇ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਲੋੜ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਲਈ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕ ਇਸਤੇਮਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਨੀਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਰਕਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਲਦੀ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਨੀਤੀ ਆਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਰਹੇ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ Bathinda ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਕਿਸਾਨ ਸ. ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ MFOI 2024 ਦੇ National Award ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਝੋਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ। ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤਾਂ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪਵੇਗੀ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਝੋਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਨਾਤਾ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ।” ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਨੂੰ “ਧਾਨ ਦਾ ਕਟੋਰਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉੱਥੇ ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣਾ ਘਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਰਫ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਧਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਗਭਗ 1200 ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕੀਮਤ ਜੋੜੀਏ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਿਲੋ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕੀਮਤ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਵਾਟਰ ਹਾਰਵੇਸਟਿੰਗ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ ਜੋ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਸਕਣ। ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ ਉਤਪਾਦਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸਮਝੇ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ (Modern Farming) ਹੁਣ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਹਾਂ ਜੀ, ਇਹ ਇਕ ਕੌੜੀ ਪਰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅੱਜ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹਰ ਸਾਲ ਬੀਜ, ਖਾਦ, ਡੀਜ਼ਲ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਟਮਾਟਰ ਦਾ ਬੀਜ ₹70 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੱਕੀ ਦਾ ਬੀਜ ₹60-70 ਪ੍ਰਤੀ ਕਿਲੋ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਸਲ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ₹20 ਕਿਲੋ ਦਾ ਭਾਅ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵੱਧਦਾ ਹੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੋਟਾ ਕਿਸਾਨ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਬਚਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਜ 5 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ₹60 ਲੱਖ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ₹50 ਲੱਖ ਜ਼ਮੀਨ ਲਈ ਤੇ ਬਾਕੀ ਪੈਸੇ ਬਾਊਂਡਰੀ, ਬੋਰਵੈੱਲ, ਬਿਜਲੀ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀ ਹੁਣ ਮਹਿੰਗੀ ਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਔਖੀ ਵੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਨੂੰ ਅਜੇਹੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟਾ ਸਕਣ। ਜਿਵੇਂ ਡਰੋਨ ਖੇਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੈ, ਪਰ ₹10-12 ਲੱਖ ਦਾ ਡਰੋਨ ਇਕੱਲਾ ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਤਾਂ 4-5 ਕਿਸਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਨਵੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗਾ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਨਵੀਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਖਰਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਨਵੀਂ ਚੀਜ਼ ਮਹਿੰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੀਮਤਾਂ ਘਟਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੋਬਾਈਲ ਤੇ ਟੀਵੀ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨਵੀਂਆਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਡੀ ਸਬਸਿਡੀ ਦੇਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਸਸਤੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕੈਮੀਕਲ ਖੇਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਫਲ, ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਅੰਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ… ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੱਖਾਂ ਚੰਗੇ ਜੀਵਾਣੂ ਅਤੇ ਕੀੜੇ, ਜੋ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਦੋਸਤ ਹਨ, ਕੈਮੀਕਲ ਨਾਲ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਿੱਟੀ ਹੀ ਮਰ ਗਈ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਚੇਗੀ? ਇਸ ਲਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਹੀ ਵਧੇਗੀ। ਹਾਂ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਂ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਵਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ “ਬ੍ਰਾਂਡ” ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਕਿਸਾਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੈ… ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਹੋਰ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਚੋਣਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ - ਹਰ ਥਾਂ ਪੱਗ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਉਹ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਹ ਮੁੱਲ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਖੇਤ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ, ਉਹ ਵੀ “ਕਿਸਾਨ” ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕਮਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬ੍ਰਾਂਡ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ “ਅੰਨਦਾਤਾ” ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: MFOI 2024: ਪੰਜਾਬ ਦੇ Litchi King ਸ. ਦਿਲਬਾਗ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ National Award ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਲਾਲੀ ਚੀਮੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖੋ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲਾਭ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜ “ਐਗਰੀਕਲਚਰ ਮਾਡਲ” ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਹਰ ਰਾਜ ਆਪਣੀ ਤਰਫੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦਾ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਲਗਭਗ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਫਸਲ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਓਡੀਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵੀ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਖੇਤੀ ਮਾਡਲ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਲਾਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਜਬੂਰੀ ਕਰਕੇ ਘੱਟ ਕੈਮੀਕਲ ਵਰਤੇ ਗਏ - ਉਹ ਅੱਜ “ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ” ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹੀਰੇ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਿੱਛੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕੱਲ੍ਹ ਉਹੀ ਰਾਜ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣਗੇ।

ਸਵਾਲ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਮੈਂ ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਾਂਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ ਭਰੇ ਹਨ। ਫਲ ਹੋਣ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਨਾਜ - ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਾਂ, ਉਹ ਹੈ ਐਗਰੋ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਅਤੇ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਸਹੂਲਤ। ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਦੇ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ, ਆਧੁਨਿਕ ਗੋਦਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਖੂਨ-ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਫਸਲ ਮੰਡੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਚੋ ਜਰਾ… ਜਿਸ ਫਲ ਨੂੰ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਾਨ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 2 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਫਲ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਸਹੀ ਸਟੋਰੇਜ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੈ। ਜੇ ਹਰ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ, ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ ਅਤੇ ਗੋਦਾਮ ਬਣ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਫਸਲ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਕਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਵੈਲਯੂ ਵੀ ਵਧਾ ਸਕੇਗਾ। ਫਿਰ ਕਿਸਾਨ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਖੇਤੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇਗੀ।

ਸਵਾਲ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੀ ਹੈ - MSP ਜਾਂ ਐਕਸਪੋਰਟ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ?

ਜਵਾਬ: ਕਿਸਾਨ ਭਰਾ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਾਹਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਰੋਟੀ ਖਾਵੋਗੇ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀਓਗੇ, ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਹੋਵੇਗਾ - ਜੀਉਣ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਠੀਕ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ MSP ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਐਕਸਪੋਰਟ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਉਸਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਲੋਂ ਸਲਾਹ ਹੈ - ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ “ਭੇੜਚਾਲ” ਨਾ ਕਰੋ। ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਫਸਲਾਂ ਨਾ ਬੀਜੋ। ਸਮਾਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਖੇਤੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕੇ, ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਸੋਚ ਬਦਲ ਲਏ, ਤਾਂ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ - ਜ਼ਮੀਨ, ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਨੈੱਟਵਰਕ?

ਜਵਾਬ: ਵੇਖੋ ਜੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਲੋੜ ਤਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਜੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂਗੇ? ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਸਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਸਮਝੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ - ਜ਼ਮੀਨ, ਫਿਰ ਗਿਆਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂੰਜੀ, ਮਿਹਨਤ, ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਹਿਯੋਗ। ਜਿਸ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਜ਼ਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਨਾ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਹਲ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੋਚ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਲਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਕੀ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਖੇਤੀ ਕੋਈ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ “ਮੰਨ ਲਿਆ” ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਨਾਲ ਨਤੀਜੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਦਾਣਾ ਬੀਜਣ ਨਾਲ 50 ਦਾਣੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਬੀਜ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ। ਅੱਜ ਕਈ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦੋਗੁਣੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਅਕਸਰ ਸਿਰਫ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਜੇਬ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਮ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ Successful Fish Farmer ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ MFOI Award 2024 ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਜਾਣੋ ਇਸ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਫ਼ਸਲੀ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਬਸਤਰ ਦੇ 'ਹਰਬਲ ਕਿੰਗ' ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਲਈ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਫਸਲ ਬੀਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਰਕੀਟ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹੀ ਅਸਲੀ “ਰਾਜਾ” ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੰਡੀ ਕੀ ਮੰਗ ਰਹੀ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਫਸਲ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਕੁਆਲਟੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤੀ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਡਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਰਹੇਗਾ। ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਾਰਦਾ, ਉਹ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਉੱਥੇ ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਆਦਿਵਾਸੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ, ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਸਟਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਐਸੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਂਝੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਧਾਰਣ ਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਆਦਿਵਾਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਿਸਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੋਟ ਬੈਂਕ ਖਿਸਕਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਮਾਜ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਸਮਝੇਗਾ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਬਦਲਣਗੇ। ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲਈ ਖੁਦ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਦਰ ਲਵੇਗਾ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਸਾਨ ਕਹਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਇੱਕ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੀ ਅਸਲ ਪਹਿਚਾਣ ਤਾਂ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਵੇਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਵੇਰੇ ਖੇਤ ਜਾਂਦੇ ਸੀ ਤੇ ਫਿਰ 10 ਵਜੇ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੇਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ। ਹਾਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ “ਕਿਸਾਨ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੀਨਾ ਮਾਣ ਨਾਲ ਚੌੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਉਹ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਪੇਟ ਭਰਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਗੁਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ, ਇਕ ਵਪਾਰ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਗੰਦਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਫਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ 65 ਤੋਂ 70 ਫੀਸਦੀ ਆਬਾਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ 38-40 ਫੀਸਦੀ ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜੇ ਇਹ 70 ਫੀਸਦੀ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦਕਿ ਸੁੱਕਾ, ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਣਗੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਬਣਣਗੀਆਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਕਿਸਾਨ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਉਸ ਦਿਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਏਗੀ।

ਸਵਾਲ: ਕੀ ਡਾ. ਰਾਜਾਰਾਮ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਸਰਗਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਜਵਾਬ: ਦੇਖੋ, ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਅੱਜ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੂਰੋਂ ਵੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸਿੱਧੇ ਤੇ ਮਿਹਨਤੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉੱਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਚਾਪਲੂਸੀ ਤੇ ਦਲਾਲੀ ਵਰਗੇ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਕਸਰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਖ਼ਰੀ ਚੋਣ ਰਹੇਗੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਕਸਰ ਉਹੀ ਹੋਇਆ ਜੋ ਮੈਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਬੈਂਕ ਵਾਲੇ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇੱਕ ਨੋਟ ਖੁਦ ‘ਤੇ ਖਰਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ - ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪਿਆਸੇ ਰਹਿਣਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਖੇਤੀ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ੇ ਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਕਾਰਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਿਸਮਤ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਵੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੈ ਆਈ। ਕੁਦਰਤ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸਦਾ ਅਸਲੀ ਮਕਸਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਨਿੱਜੀ ਰਾਏ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਮੈਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੋਂ ਕੋਸਾਂ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗਾ। ਨਾ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ।

ਸਵਾਲ: ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਕ ਆਦਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਿਵਾਈ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਹੈ - ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਾ ਮਨਣ ਦੀ ਜਿੱਦ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਆਉਣਗੀਆਂ ਤੇ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਵੀ ਮਿਲਣਗੀਆਂ। ਪਰ ਜੇ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਵੀ ਆਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੇਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੀਲਾਮੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ‘ਤੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ “ਡਿਫਾਲਟਰ ਕਿਸਾਨ” ਕਹਿ ਕੇ ਤਾਨੇ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਡਿਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਕਤ ਨੇ ਵੀ ਪਾਸਾ ਬਦਲਿਆ… ਜਿਸ ਬੈਂਕ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਿਫਾਲਟਰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਬੈਂਕ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਭਰਾ ਨੂੰ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ - ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹਾਲਾਤ ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਔਖੇ ਹੋਣ, ਜੇ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਜਿੱਦ ਜਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੱਬ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਵਾਲ: ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ?

ਜਵਾਬ: ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇ। ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜ, ਪਿੰਡ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਚਲੇ। ਜੋ ਕੰਮ ਅਸੀਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ “ਸਭ ਦੇ ਭਲੇ” ਲਈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ, ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਆਵੇ, ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਵੀ ਮੁਸਕਾਨ ਆਵੇ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਚਮਕੇ।

ਮੌਸਮ ਦਾ ਯੂ-ਟਰਨ

Weather Forecast: ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਯੂ-ਟਰਨ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, 13 ਅਤੇ 14 ਮਈ ਨੂੰ ਕਈ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੜੇਮਾਰੀ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਵੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 60 ਤੋਂ 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਸੂਬਿਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੱਛਮੀ ਗੜਬੜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬੁੱਧਵਾਰ ਅਤੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਸੂਬਿਆਂ ਅਸਾਮ, ਮੇਘਾਲਿਆ, ਸਿੱਕਮ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਗਾਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। 13-14 ਮਈ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਕੇਰਲ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਅਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। 13 ਮਈ ਨੂੰ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ

ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਸਮ ਬਦਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। 13 ਮਈ ਨੂੰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਦਲਵਾਈ ਰਹੇਗੀ। ਬੁੱਧਵਾਰ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ, ਮੌਸਮ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਗਰਜ-ਤੂਫ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹਲਕੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। 14 ਮਈ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੱਦਲਵਾਈ ਰਹੇਗੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰੇਗੀ।

ਯੂਪੀ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਦਾ ਅਲਰਟ

ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਅੱਜ ਯਾਨੀ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਮੀਂਹ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਖਨਊ, ਕਾਨਪੁਰ, ਮਥੁਰਾ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਮੇਰਠ, ਅਲੀਗੜ੍ਹ, ਆਗਰਾ, ਇਟਾਵਾ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ, ਸੀਤਾਪੁਰ, ਮਹਾਮਾਯਾ ਨਗਰ, ਔਰੈਯਾ, ਫਰੂਖਾਬਾਦ, ਬਿਜਨੌਰ, ਮੈਨਪੁਰੀ, ਹਰਦੋਈ, ਝਾਂਸੀ, ਪ੍ਰਭਾਤਗੜ੍ਹ, ਲਲਿਤਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਲਲਿਤਗੜ੍ਹ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਜਤਾਇਆ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ Weather Change, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਅਤੇ ਗੜੇ ਪੈਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ

ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਵਿਗੜਨ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ

ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਫਿਰ ਵਿਗੜੇਗਾ। ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਜ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਪਵੇਗਾ, 70 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਭਾਗਲਪੁਰ, ਮਧੇਪੁਰਾ, ਸਹਰਸਾ, ਸੁਪੌਲ, ਗੋਪਾਲਗੰਜ, ਗਯਾ, ਪੱਛਮੀ ਚੰਪਾਰਨ, ਪੂਰਬੀ ਚੰਪਾਰਨ, ਵੈਸ਼ਾਲੀ, ਮੁਜ਼ੱਫਰਪੁਰ, ਸਮਸਤੀਪੁਰ, ਦਰਭੰਗਾ, ਮਧੂਬਨੀ, ਅਰਰੀਆ, ਕਿਸ਼ਨਗੰਜ, ਪੂਰਨੀਆ ਅਤੇ ਕਟਿਹਾਰ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਸਮ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਜਤਾਇਆ ਹੈ।

ਪਹਾੜੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ

ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 13 ਮਈ ਤੋਂ 17 ਮਈ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਗੜੇਮਾਰੀ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 40 ਤੋਂ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟੇ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਚਮੋਲੀ, ਉੱਤਰਕਾਸ਼ੀ, ਰੁਦਰਪ੍ਰਯਾਗ, ਬਾਗੇਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਪਿਥੌਰਾਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਗੜੇਮਾਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਿਮਲਾ, ਕੁੱਲੂ, ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਸਿਰਮੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ, ਗੜੇਮਾਰੀ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ।

ਝਾਰਖੰਡ ਵਿੱਚ ਯੈਲੋ ਅਲਰਟ

ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ 13 ਮਈ ਨੂੰ ਝਾਰਖੰਡ ਲਈ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਯੈਲੋ ਅਲਰਟ ਜਾਤੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੇਵਘਰ, ਗਿਰੀਡੀਹ, ਸਾਹਿਬਗੰਜ, ਜਾਮਤਾਰਾ, ਦੁਮਕਾ, ਹਜ਼ਾਰੀਬਾਗ, ਬੋਕਾਰੋ, ਪੱਛਮੀ ਸਿੰਘਭੂਮ, ਪੂਰਬੀ ਸਿੰਘਭੂਮ, ਪਲਾਮੂ ਅਤੇ ਗੁਮਲਾ ਵਿੱਚ ਤੂਫ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ।

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਮੈਗਾ ਕਿਸਾਨ ਗੋਸ਼ਠੀ

ACE: ਕਿਸਾਨ ਐਗਰੀ ਸੋਲਿਊਸ਼ਨ, ਬਰੇਲੀ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਮਿਤੀ 23 ਮਾਰਚ 2026 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਗਾ ਕਿਸਾਨ ਗੋਸ਼ਠੀ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਐਕਸ਼ਨ ਕੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਇਕੁਇਪਮੈਂਟ ਲਿਮਟਿਡ (ACE) ਦੇ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ (ਐਗਰੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਯੂਨਿਟ) ਸ਼੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਨੇਜਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਟਾਕਿਸਟ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਟ, ਜ਼ੋਨਲ ਹੈੱਡ (ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ), ਸ਼੍ਰੀ ਮਨੋਜ ਗਰਗ, ਏਰੀਆ ਮੈਨੇਜਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਦੂਬੇ, ਸਰਵਿਸ ਹੈੱਡ ਸ਼੍ਰੀ ਉਮੇਸ਼ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਸਰਵਿਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ ਦਿਵੇਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਐਚਡੀਐਫਸੀ ਬੈਂਕ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹੈੱਡ ਸ਼੍ਰੀ ਕੁਨਾਲ ਗਜਬੀਏ, ਏਰੀਆ ਮੈਨੇਜਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪੰਕਜ ਦੂਬੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਮੈਗਾ ਕਿਸਾਨ ਗੋਸ਼ਠੀ

ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 94 ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗਾਹਕਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਨੇਜਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਟਰੈਕਟਰ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਸਪਾਟ ਡਿਲੀਵਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

ਗੋਸ਼ਠੀ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਟਾਈ ਸਮੇਂ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਏਟਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਕੂਲੈਂਟ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਿਸ਼ਰਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਏਅਰ ਕਲੀਨਰ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਟਰ ਗਰਿੱਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ, ਹਰ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਇੰਜਣ ਆਇਲ ਅਤੇ ਕੂਲੈਂਟ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ, ਬੈਲਟਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰੀਸਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੀਸ ਕਰਨਾ ਵਰਗੇ ਉਪਯੋਗੀ ਸੁਝਾਅ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Punjab Agricultural University ਦਾ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ

ਵਿੱਤੀ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਐਚਡੀਐਫਸੀ ਬੈਂਕ ਦੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਮੁਖੀ ਸ਼੍ਰੀ ਕੁਨਾਲ ਗਜਬੀਏ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਟਰੈਕਟਰ ਕਰਜ਼ਾ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਘੱਟ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਜਲਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਲ ਵਿੱਤ ਵਿਕਲਪ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਕਰਣ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਹੀ "ਭਰੋਸਾ ਯੋਜਨਾ" ਤਹਿਤ ਪੁਰਾਣੇ ਟਰੈਕਟਰ ਦੇ ਬਦਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਟਰੈਕਟਰ ਨੂੰ ਵਾਜਬ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਬਦਲ ਕੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਵਾਂ ਟਰੈਕਟਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਘਟਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਨਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Modern Irrigation System: ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹੋਇਆ ਉਦਘਾਟਨ

ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਖੇ ਮੈਗਾ ਕਿਸਾਨ ਗੋਸ਼ਠੀ

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਸਰਵਿਸ ਹੈੱਡ ਸ਼੍ਰੀ ਉਮੇਸ਼ ਯਾਦਵ ਨੇ ਟਰੈਕਟਰ ਦੀ ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਿਆਂ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ।

ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਨੇਜਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਮਨੋਜ ਗਰਗ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 6 ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਟਰੈਕਟਰ ਖਰੀਦਣ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਈ।

ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਨਲ ਹੈੱਡ ਸ਼੍ਰੀ ਮਨੋਜ ਗਰਗ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕਿਸਾਨ-ਪੱਖੀ ਸਮਾਗਮ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੇ।

ਇਹ ਸਮਾਗਮ ਬਹੁਤ ਸਫਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਫੈਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।

ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ (Punjab Agricultural University, Ludhiana)

Agriculture Sector: ਵਿਸਾਖੀ ਦੇ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਆਭਾ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਸਾਨ ਵਾਢੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਬਾਈਨ ਹਾਰਵੈਸਟਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਿਲ ਮੇਲੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਫ਼ਸਲ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਵਿਸਾਖੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਵਰਣੁਖ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਵਾਢੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਸ਼ ਅਤੇ ਗੜੇਮਾਰੀ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਢੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਫ਼ਸਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਖਲੋਤਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।

ਪੀ ਏ ਯੂ ਉਹ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਛੇ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ,ਖੇਤੀ ਹੁਨਰ-ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਫਸਲ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ-ਵਾਧੇ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਦੀ ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸਥਾਪਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੀਏਯੂ ਦ ਮੰਤਵ ਬੜਾ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। 'ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਨਾਜ ਦੀ ਘਾਟ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅੰਨ ਪੱਖੋਂ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ'।

ਲਾਇਲਪੁਰ (ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਬਾਦ) ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਹੋਈ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪੁਨਰਜਾਗਰਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ। ਸੱਠਵਿਆਂ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਇਸਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚ-ਉਪਜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕਨ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਰੇ ਹੋਏ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇਸਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸਿਰਫ 1.53 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੁਣ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਣਕ ਦਾ ਲਗਭਗ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦਾ 45 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੇਂਦਰੀ ਪੂਲ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ, ਰਾਜ ਦੇ ਕਣਕ ਖੇਤਰ ਦਾ 95 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 60 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪੀ ਏ ਯੂ ਵਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ 991 ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 250 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਨੂੰ 'ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਧੁਰਾ ' ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਜ਼ਾਮਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੀਏਯੂ ਨੇ 1967 ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲੇ ਸਨ, ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਪੀ ਏ ਯੂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਧੁਰੇ ' ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਪੀਏਯੂ ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ, ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਖੇਤੀ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਘਟਿਆ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯਕੀਨੀ ਬਣੀ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਅਨਾਜ ਮੋਤੀ ਬਾਜਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਘੱਟ-ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਪੀਏਯੂ ਕਿੰਨੂ-1 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਈਆਂ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Modern Irrigation System: ਪੀ.ਏ.ਯੂ. ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹੋਇਆ ਉਦਘਾਟਨ

ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਪੀਏਯੂ ਨੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁੱਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ-ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਸਮਾਰਟ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਵੱਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਕਦਮ ਵਧਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੀਏਯੂ ਨੇ 2015 ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਹੁਨਰ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਅਤੇ ਫੂਡ ਉਦਯੋਗ ਇਨਕੂਬੇਸ਼ਨ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੀ ਏ ਯੂ ਵਿਖੇ ਸਕਿਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸੈਂਟਰ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ, ਖੇਤੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਦਮੀ ਹੁਨਰ ਬਣਾਉਣ ਵੱਲ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾਮੁਖੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇਹ ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਉੱਦਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰਕ ਹੁਨਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਹਿਰ ਬਣਾਉਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਨਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਰਵਾਇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਮਦਨ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਕਿਲ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੀ ਏ ਯੂ ਦਾ ਫੂਡ ਇੰਡਸਟਰੀ ਬਿਜ਼ਨਸ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 2015 ਵਿੱਚ ਓਹੀਓ ਸਟੇਟ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਭੋਜਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਇਹ ਇਨਕੂਬੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ ਨੌਜਵਾਨ ਉੱਦਮੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਸੂਖਮ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਉੱਦਮਾਂ, ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਦਰਮਿਆਨੇ ਉੱਦਮਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਇਨਕਿਊਬੇਸ਼ਨ ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਜ ਦੇ ਮੁੱਲ ਵਾਧੇ (ਫਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ-ਅਧਾਰਤ ਉਤਪਾਦਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਨਾਲ) ਲਈ ਹੱਥੀਂ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਪੀ ਏ ਯੂ ਵਲੋਂ ਵਿਕਸਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦਾ ਪਸਾਰ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿਚਕਾਰ ਸਬੰਧ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਉੱਦਮਤਾ ਵਿਕਾਸ ਕੋਰਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਯੋਗ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਤਕ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਈ ਉਤਪਾਦਕਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਦਮੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਹੂਲਤ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ, ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰਕ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਹੁਨਰ ਵਿਕਾਸ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੀ ਏ ਯੂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏਆਈ) ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੀ ਏ ਯੂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਡਿਜੀਟਲ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨਜ਼ ਫਾਰ ਸਮਾਰਟ ਐਗਰੀਕਲਚਰ, ਏਆਈ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੱਲ, ਅੰਕੜਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਆਈਓਟੀ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੀ ਏ ਯੂ ਨੇ ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਏਆਈ-ਸੰਚਾਲਿਤ ਆਟੋ-ਸਟੀਅਰਿੰਗ ਟਰੈਕਟਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਚਾਲਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਆਈਓਟੀ-ਅਧਾਰਤ ਸੂਖਮ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਰਿਮੋਟ ਪਾਇਲਟ ਸਿਖਲਾਈ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਡਰੋਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੇਂਡੂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਨਿਸ਼ਾਨਾਬੱਧ ਛਿੜਕਾਅ ਅਤੇ ਉਪਜ ਅਨੁਮਾਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿਤ ਡਰੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। 2025 ਵਿੱਚ ਪੀਏਯੂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ "ਏਆਈ ਸਾਖਰਤਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ", ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 18,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉੱਦਮੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿਜੀਟਲ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਹੁਨਰਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਫ਼ਸਲ ਘਰ ਆਉਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਢੰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮੰਡੀ ਆਧਾਰਿਤ ਪੋਸ਼ਕ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਪੀ ਏ ਯੂ ਦੀ ਮੰਸ਼ਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਪੀ ਏ ਯੂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਹੁਣ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਵਿਗਿਆਨ ਆਧਾਰਿਤ ਖੇਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਵੀ ਪੀ ਏ ਯੂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ।

ਪੀਏਯੂ ਦੇ ਕਿਸਾਨ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹਨ। ਇਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਸਦਕਾ ਪੀਏਯੂ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹੋਣ ਦਾ ਤਾਜ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਸਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਂਝ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਆਕਾਰ ਲਵੇਗੀ।ਆਓ ਵਿਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੋਰਨ ਦਾ ਅਹਿਦ ਕਰੀਏ।

ਸਰੋਤ: ਡਾ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ
ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ

ਪਹਿਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ

First Modern Irrigation System at PAU: ਸਿੰਚਾਈ ਸੰਬੰਧੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੇ ਸਬੱਬ ਨਾਲ ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ, ਖਾਣਾਂ ਅਤੇ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਲ ਸਰੋਤ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ, ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਣਜ, ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਬਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਸੰਜੀਵ ਅਰੋੜਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪੀ ਏ ਯੂ ਵਿਖੇ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ਪੀ ਏ ਯੂ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ, ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਪੂਨਮ ਸਿੰਘ, ਪੀਸੀਐਸ, ਏਡੀਸੀ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਬੀ. ਰਮੇਸ਼ ਬਾਬੂ, ਮੁੱਖ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ, ਨਾਬਾਰਡ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਵਜੋਂ ਸਮਾਰੋਹ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪੀ ਏ ਯੂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਬਾਗਬਾਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜ ਵਿਭਾਗ ਆਦਿ ਵਿਭਾਗਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਮਾਨਯੋਗ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਬਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੋਇਲ ਨੇ ਪਾਲ ਆਡੀਟੋਰੀਅਮ ਵਿਖੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਦੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸਹਾਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੰਚਾਈ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੂਮੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਚੁੱਕੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ 'ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ' ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੀ ਏ ਯੂ ਵਿਖੇ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੀ ਇਮਦਾਦ ਲਈ ਨਾਬਾਰਡ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਸ਼੍ਰੀ ਸੰਜੀਵ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਖਪਤ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਬਚਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗੀ।

ਇਸ ਮੌਕੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਡਾ. ਸਤਿਬੀਰ ਸਿੰਘ ਗੋਸਲ ਨੇ ਹਾਜ਼ਰੀਨ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਡਾ. ਗੋਸਲ ਨੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਧੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦੌਰਾਨ ਡਾ. ਗੋਸਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੀ ਏ ਯੂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਮਾਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਸਲਾਂ ਲਈ ਇਸ ਨਵੀਨਤਮ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੇ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਗਲੇਰੀ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ।

ਡਾ. ਗੋਸਲ ਨੇ ਪੀਏਯੂ ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਧਰੁਵੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਨਾਬਾਰਡ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਦਮ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਾ. ਗੋਸਲ ਨੇ ਪੀ ਏ ਯੂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: World Water Day: ਵਿਸ਼ਵ ਜਲ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 15 ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਸਨਮਾਨਿਤ

ਸ਼੍ਰੀ ਰਮੇਸ਼ ਬਾਬੂ, ਮੁੱਖ ਜਨਰਲ ਮੈਨੇਜਰ, ਨਾਬਾਰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨਾਬਾਰਡ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਗਠਨ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹੇ ਨਵੀਨ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਬਾਰਡ ਦੁਆਰਾ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਿਯਮਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਭਵ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਭੂਮੀ ਸੰਭਾਲ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਲਟਾ ਛਿੜਕਾਅ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ 60 ਮੀਟਰ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰੀ ਉੱਪਰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਨੂੰ 'ਪਿਵੋਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ 3 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹੱਥੀਂ ਕਾਰਜ ਦੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।

ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨਵੀਨਤਮ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗੀ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਧਾਏਗੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੰਚਾਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪਤਵੰਤਿਆਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ।

ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਖੋਜ ਡਾ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਢੱਟ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਡਾ ਮੱਖਣ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਡੀਨ ਪੋਸਟ ਗਰੈਜੂਏਟ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਡਾ ਵਿਸ਼ਵਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਾਂਸ, ਮਿਲਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਾ ਰਿਸ਼ੀਇੰਦਰਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ,ਡੀਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਡਾ ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਔਲਖ, ਅਪਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੰਚਾਰ ਡਾ ਤੇਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਿਆੜ, ਵਧੀਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਖੋਜ ਡਾ.ਜੀ.ਐਸ.ਮਾਂਗਟ, ਡਾ ਮਹੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਵਧੀਕ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪਸਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਡਾ.ਪ੍ਰਭਜੋਧ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਫ਼ਸਲ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਡਾ: ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਇੰਚਾਰਜ, ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਵਾਟਰ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਇਸ ਮੌਕੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

ਸਰੋਤ: ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (Punjab Agricultural University)

ਸਫਲ ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਕ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ (Successful Beekeeper Manjit Singh Randhawa)

Success Story: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ, ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਹਰੀਆਵਲ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੀ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਹਰ ਸਫ਼ੇ ‘ਤੇ ਸੁਪਨੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਲਿਖਤ ਹੈ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੂਪੋਵਾਲੀ ਕਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਇਹ ਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਉਹੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇੱਕ ਆਮ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਗ ਸੀ, ਇੱਕ ਜਜ਼ਬਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਮਨਜੀਤ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਰਦਾਰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, 1980 ਤੋਂ ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਅਤੇ ਅਗੂ ਸਨ। ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਮੋੜ ਵੀ ਸੀ। ਦਰਅਸਲ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕੰਮ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖਿੱਚਦਾ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਰਸਤਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਭੀੜ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।

ਪਲੱਸ ਟੂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਚਿਤਕਾਰਾ ਕਾਲਜ, ਰਾਜਪੁਰਾ ਤੋਂ ਹੋਟਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਬਣਾਉਣਾ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਟਰਨਿੰਗ ਪੁਆਇੰਟ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਗਾਇਆ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜੋ: ਨਵੀਂ ਸੋਚ + ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦਾ = ਕਾਮਯਾਬੀ, ਦੇਖੋ Rupinder Pal Singh ਦਾ 5 ਏਕੜ ਤੋਂ 35 ਏਕੜ ਤੱਕ ਦਾ Fish Farming ਵਿੱਚ ਲਾਜਵਾਬ ਸਫ਼ਰ

ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੁਕੜੇ ‘ਤੇ ਉਸਨੇ ਹਲਦੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਦੀ ਉਮੀਦਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਤੀਜੇ ਸਾਲ ਆਏ ਨੁਕਸਾਨ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਪਲ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਉਸਨੇ ਇਸ ਨਾਕਾਮੀ ਨੂੰ ਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਬਕ ਵਜੋਂ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।

2014 ਵਿੱਚ, ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, KVK ਨਾਗਕਲਾਂ ਅਤੇ PAU ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਗਿਆ ਸੀ। 2015 ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਪੂਰੀ ਤਨ ਦੇਹੀ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਰੀਅਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਤਾਜ਼ਗੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ।

ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਉਸਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਅਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੱਕ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਰਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜੋ: Rupinder Kaur: ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਬਣੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ

ਸਫਲ ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਪਾਲਕ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ (Successful Beekeeper Manjit Singh Randhawa)

2016 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਸਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ ਤੱਕ ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਵੈਨ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ‘ਤੇ ਲਿਜਾਇਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਫ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ - ਉਹ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਸੀ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਉਸਦੀ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਨਜੀਤ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ - ਸਰ੍ਹੋਂ, ਅਜਵੈਨ, ਸੌਂਫ, ਕਿੱਕਰ, ਵਾਈਟ ਹਨੀ ਅਤੇ ਮਲਟੀਫਲੋਰਾ ਹਨੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪੈਕ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਮੁੰਬਈ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। 2017 ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਆਰਡਰ ਉਸਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਉਡਾਣ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ।

ਲਾਕਡਾਊਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ। ਉਸਨੇ ਖਾਦੀ ਬੋਰਡ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਹਨੀ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ ਲਗਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਰਫ਼ਤਾਰ ਮਿਲੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਨਾਲ 2022 ਤੱਕ ਉਸਨੇ 1000 ਬਾਕਸਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸੈੱਟਅੱਪ ਖੜਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਦ ਮਾਰਕਫੈਡ ਨੂੰ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ MFOI 2025 ਵਰਗੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ - ਇਹ ਉਸਦੀ ਲਗਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਦਰ ਹੈ।

ਅੱਜ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਫਲ ਬੀ ਬਰੀਡਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਚਿਰਾਗ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਾਹ ਹੋਵੇ, ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਪਨਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਰਾਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੋਟ: ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ, www.punjabi.krishijagran.com 'ਤੇ ਲੌਗ ਇਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਟੈਬ 'ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ punjabi@krishijagran.com 'ਤੇ ਈਮੇਲ ਕਰੋ।

ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਕਾਸ਼ਤ

Coastal Areas of Punjab: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਜਿੱਥੇ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਝੋਨੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫ਼ਸਲੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੇ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੀਂਹ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਉਤਪਾਦਨ ਲੈਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤੀ ਮੀਂਹ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਕੰਢੀ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਰੇਤਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਸਾਉਣੀ ਰੁੱਤੇ ਮੱਕੀ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫਸਲ ਹੈ ਪਰ ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਜਰਾ, ਮੂੰਗੀ, ਮਾਂਹ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੀ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਉਣੀ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ, ਬਿਜਾਈ, ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਅਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ, ਅੰਤਰ-ਫ਼ਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਆਦਿ ਸੰਬੰਧੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਮੁੱਖ ਹਨ :-

ਜ਼ਮੀਨ ਪੱਧਰੀ ਕਰਨਾ: ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਪੱਧਰੇ ਕਰ ਲੈਣ ਇਸ ਨਾਲ ਭੋਂ-ਖੋਰ ਘੱਟਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਰਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੱਕੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਜੰਮ ਵਧੀਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪੱਧਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਬੀਜ, ਖਾਦ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇੱਕ ਸਾਰ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ।

ਵੱਟਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨੀਆਂ: ਮੌਨਸੂਨ ਵਰਖਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਵਾਲੀਆ ਵੱਟਾਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰ ਲੈਣ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਸਤਹ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰਨ ਲਈ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੋੜ ਘੱਟਦਾ ਹੈ ।

ਖੇਤ ਦੀ ਵਹਾਈ: ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਰਾਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਵਹਾਈ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਖੇਤ ਦੀ ਪਰਤ ਖੁਰਦਰੀ ਹੋ ਕੇੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਿਸਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰਨ ਲਈ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੋੜ ਵੀ ਘੱਟਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਛਰਾਟਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਖੇਤ ਦੀ ਢਲਾਨ ਦੇ ਉਲਟ ਵਹਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕਸਾਰ ਜਜ਼ਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਮੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਸਿਟੇ ਵਜੋਂ ਮੱਕੀ ਦੀ ਫਸਲ ਦੀ ਵਧੀਆ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਚੋਣ: ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਬਰਸਾਤ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕੰਢੀ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਜਮੀਨਾਂ ਤੇ ਮੱਕੀ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬਰਸਾਤ 15 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਮਾਂਹ, ਮੂੰਗੀ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਲਕੀਆਂ ਜਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਮਾਂਹ, ਸੋਇਆਬੀਨ, ਬਾਜਰਾ (ਦਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਲਈ), ਮੂੰਗਫਲੀ, ਤਿਲ ਅਤੇ ਮੂੰਗੀ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਬੀਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਪਿਛੇਤੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਬਾਜਰਾ, ਚਾਰੇ ਲਈ ਮੱਕੀ, ਮੂੰਗੀ ਅਤੇ ਤਿਲ ਢੁਕਵੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਹਨ।

ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ: ਬਰਾਨੀ ਖੇਤੀ ਲਈ ਮੱਕੀ ਦੀ ਪੀ ਐਮ ਐਚ 2, ਪ੍ਰਕਾਸ, ਜੇ ਸੀ 12 ਅਤੇ ਜੇ ਸੀ 4, ਮੂੰਗੀ ਦੀ ਐਮ ਐਲ 2056 ਅਤੇ ਐਮ ਐਲ 1808, ਮਾਂਹ ਦੀਆਂ ਮਾਂਹ 883 ਅਤੇ ਮਾਂਹ 114, ਸੋਇਆਬੀਨ ਦੀ ਐਸ ਐਲ 958 ਅਤੇ ਐਸ ਐਲ 744, ਤਿਲ ਦੀਆ ਪੰਜਾਬ ਤਿਲ ਨੰ. 2 ਅਤੇ ਆਰ ਟੀ 346, ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀਆ ਜੇ 87 ਅਤੇ ਟੀ ਜੀ 37 ਏ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੀਆਂ ਪੀ ਸੀ ਬੀ 167, ਪੀ ਸੀ ਬੀ 166 ਅਤੇ ਪੀ ਸੀ ਬੀ 165 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਾਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

 

ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਬੀਜ ਦੀ ਮਾਤਰਾ: ਮੱਕੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ 20 ਜੂਨ ਤੌਂ 7 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ, ਮੂੰਗੀ ਦੀ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾੜੇ, ਮਾਂਹ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੋਇਆਬੀਨ ਦੀ ਜੂਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾੜੇ, ਤਿਲ ਦੀ ਮੌਨਸੂਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵਾੜੇ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਸੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਕਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੱਕੀ ਦਾ 10 ਕਿਲੋ, ਮੂੰਗੀ ਦਾ 8 ਕਿਲੋ, ਮਾਂਹ ਦਾ 6-8 ਕਿਲੋ, ਸੋਇਆਬੀਨ ਦਾ 25-30 ਕਿਲੋ, ਮੂੰਗਫਲੀ ਦੀ ਜੇ 87 ਕਿਸਮ ਦਾ 48 ਅਤੇ ਟੀ ਜੀ 37 ਏ ਦਾ 37 ਕਿਲੋ, ਤਿਲ ਦਾ 1 ਕਿਲੋ ਅਤੇ ਬਾਜਰੇ ਦਾ 1.5 ਕਿਲੋ ਬੀਜ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਵਰਤੋ।

ਬੀਜ ਨੂੰ ਜੀਵਾਣੂੰ ਖਾਦ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਾਉਣਾ: ਮੱਕੀ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਅੱਧਾ ਕਿਲੋ ਕਨਸ਼ੋਰਸ਼ੀਅਮ ਜੀਵਾਣੂੰ ਖਾਦ ਦੇ ਨਾਲ ਜਦਕਿ ਮੂੰਗੀ ਅਤੇ ਮਾਂਹ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਰਾਈਜ਼ੋਬੀਅਮ, ਸੋਇਆਬੀਨ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਬਰੈਡੀਰਾਈਜ਼ੋਬੀਅਮ ਕਲਚਰ (ਪੈਕਟ) ਨਾਲ ਇੱਕ ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛਾਵੇਂ ਪੱਕੇ ਫਰਸ਼ ਤੇ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਸੁਕਾ ਲਉ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਬੀਜ ਦਿਉ।

ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ: ਮੱਕੀ-ਕਣਕ ਫਸਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ 6 ਟਨ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਰੂੜੀ ਦੀ ਖਾਦ ਦੀ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ 32 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ 16 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ 8 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪੋਟਾਸ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ 16 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ 8 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਪਰਖ ਉਪਰੰਤ 4 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪੋਟਾਸ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਇਆਬੀਨ ਵਿੱਚ ਬਿਜਾਈ ਸਮੇਂ 12.5 ਕਿਲੋ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ 32 ਕਿਲੋ ਫਾਸਫੋਰਸ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪਾਉ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਣਕ ਨੂੰ ਫ਼ਾਸਫ਼ੋਰਸ ਤੱਤ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਮਾਤਰਾ ਪਾਈ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਣਕ ਪਿੱਛੋਂ ਸੋਇਆਬੀਨ ਨੂੰ 24 ਕਿਲੋ ਫਾਸਫੋਰਸ ਤੱਤ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਹੀ ਪਾਉ। ਮੂੰਗਫਲੀ ਵਿੱਚ 50 ਕਿਲੋ ਜਿਪਸਮ ਬਿਜਾਈ ਸਮੇਂ ਛੱਟਾ ਦੇ ਦਿਉ ਅਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ 6 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ 8 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਖਾਦ ਨੂੰ ਬਿਜਾਈ ਸਮੇਂ ਡਰਿੱਲ ਕਰ ਦਿਉ। ਬਾਜਰੇ ਲਈ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ 25 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ 12 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅੰਤਰ ਫਸਲੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ: ਮੱਕੀ ਦੀਆਂ 2 ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾਂਹ ਦੀ ਕਾਸਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਮੱਕੀ ਦੇ ਝਾੜ ਨਾਲੋਂ ਇਜਾਫਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸਕਤੀ ਵੀ ਵੱਧਦੀ ਹੈ। ਸੋਇਆਬੀਨ ਦੀ ਮੱਕੀ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮੱਕੀ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੋਇਆਬੀਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ 60 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ਤੇ ਬੀਜੋ।

ਮਲਚਿੰਗ: ਮੱਕੀ ਦੀ ਖੜ੍ਹੀ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਬਸੂਟੀ, ਭੰਗ, ਕਾਨਾ, ਰਾਇਆ, ਨੜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਮਲਚਿੰਗ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੱਕੀ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੋਭੀਆ ਜਾਂ ਰਵਾਂਹ ਦੀ ਫਸਲ ਬੀਜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਕੱਟ ਕੇ ਮੱਕੀ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲਚ ਵਜੋਂ ਵਿਛਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਲਚਿੰਗ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਕੁੱਝ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੇਤੀ ਕਾਰਜਾਂ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਉਣਾ, ਸਿਓਂਕ ਦੇ ਹਮਲੇ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਪਰ ਇਸਦੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਇਸਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹਨ। ਮਲਚਿੰਗ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨਾ, ਭੋਂ-ਖੋਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ, ਜਮੀਨ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਦੀ ਮਿਕਦਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ, ਜਮੀਨ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲਿਆਉਣੀ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਫਾਇਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਫਸਲ ਦੇ ਝਾੜ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹ ਬਿਜਾਈ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਲਈ ਨਮੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਰਾਨੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਕਾਸਤ ਸਮੇਂ ਵਰਖਾ ਦੇ ਘੱਟ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾ ਹੋਣ ਤੇ ਫਸਲਾਂ ਉੱਪਰ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ 1% ਪੋਟਾਸੀਅਮ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਦੀ ਸਪਰੇਅ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਰੋਕਥਾਮ ਵੀ ਚੰਗੇ ਝਾੜ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਸਰੋਤ: ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਨਦੀਪ ਪਠਾਨੀਆਂ
ਖੇਤਰੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ, ਬੱਲੋਵਾਲ ਸੌਂਖੜੀ

ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (Fish Farmer Rupinder Pal Singh)

Success Story: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਇੰਝ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ-ਬਸੀ ਇੱਕ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਅਤੇ ਸਫਲ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਪਿੰਡ ਜੰਡਵਾਲਾ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਨਿਮਰ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਸ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ।

ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (Fish Farmer Rupinder Pal Singh)

ਦਰਅਸਲ, ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਫਲ ਸਫ਼ਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਡਿੱਗ ਹੌਸਲਾ, ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਬੇਅੰਤ ਪਿਆਰ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।

ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (Fish Farmer Rupinder Pal Singh)

ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ - ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ

ਜਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਰੁਪਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਚਾਹ ਜਗਦੀ ਸੀ - ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ, ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰਾਹ ਬਣੇ। ਲਗਭਗ 9 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਬੁਲ ਖੁਰਾਣਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮੱਛੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਂਦਰ, ਰੋਹਤਕ ਤੋਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਜਜ਼ਬਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ - "ਕੁਝ ਬਣ ਕੇ ਦਿਖਾਉਣਾ ਹੈ"।

9 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਰੰਗ - 5 ਏਕੜ ਤੋਂ 35 ਏਕੜ ਤੱਕ

ਬੇਸ਼ਕ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਿਰਫ਼ 5 ਏਕੜ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਪਰ ਹੌਸਲੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡੋਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਤਲਾਬਾਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਨੂੰ ਵਧਦਾ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਉਹੀ ਸਫ਼ਰ 35 ਏਕੜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੀਆ ਮੁਕਾਮ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਤਲਾਬਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ - ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਸਫਾਈ, ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ, ਮੱਛੀ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਨਵੀਂ ਉਡਾਣ - ਝੀਂਗਾ ਪਾਲਣ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬ ਕਹਾਣੀ

ਸਾਲ 2017 ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਝੀਂਗਾ ਪਾਲਣ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਕਦਮ ਵਧਾਇਆ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਆਈਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲਗਭਗ 28 ਕੁਇੰਟਲ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਝੀਂਗੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਉਹ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛੋਟੇ ਮੱਛੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਤਪਾਦਨ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਸਿਰਫ਼ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦਾ ਵੀ ਸਬੂਤ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜੋ: Rupinder Kaur: ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਬਣੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ

ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (Fish Farmer Rupinder Pal Singh)

ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਗਨ

ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਬਾਸ ਵਰਗੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਮੱਛੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਉਹ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ - ਹਲਦੀ, ਅਦਰਕ ਜਿਵੇਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਛੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਆਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਈਸ ਫੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ - ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ

ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਦਲ ਕੇ ਦਿਖਾਇਆ। ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ‘ਤੇ ਹੀ ਆਈਸ ਫੈਕਟਰੀ ਅਤੇ ਕੋਲਡ ਸਟੋਰੇਜ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਤਮਨਿਰਭਰਤਾ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਦਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਤਪਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਵੇਚਦੇ ਹਨ। ਰੁਪਿੰਦਰ ਦੀ ਇਹ ਸੋਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਇਰਾਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਣਾ

ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਮਿਹਨਤ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਲਗਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਠਿਨ ਮਿਹਨਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਸਗੋਂ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਅਟੱਲ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਾਣ ਹੈ।

ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਵੈਟਨਰੀ ਅਤੇ ਐਨੀਮਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧੀ ‘ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਗੌਰਵਮਈ ਪਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਮੈਂਬਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਸੰਸਥਾ ਲਈ ਵੀ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ।

ਇਹ ਵੀ ਪੜੋ: 'ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੰਬਰ 1 ਹਲਦੀ' ਦੇ ਕਿੰਗ Farmer Sultan Singh Bhinder ਬਣੇ Crop Diversification ਅਤੇ Organic Farming ਦੀ ਵਧੀਆ ਮਿਸਾਲ

ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (Fish Farmer Rupinder Pal Singh)

ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਵੇ

ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੌਸਲੇ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਦਾ ਜਿੰਦਾ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਲੱਗਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ - ਉਲਟ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੈਅ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਫਰ ਸਧਾਰਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਆਈਆਂ, ਸੰਦੇਹ ਵੀ ਉੱਠੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਛੀ ਪਾਲਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਮਾਪਦੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਰਾਹਦਾਰੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸੰਦੇਸ਼

"ਕਿਸਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਿਵਾਇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਤਾਂ ਸਫਲਤਾ ਜਰੂਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰੇ।"

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਫਲਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਸਬਰ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਗਰਣ ਇਸ ਜੁਝਾਰੂ ਮੱਛੀ ਪਾਲਕ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਪਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਦਿਲੋਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਵਧਾਈਆਂ ਤੇ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਰੂਰੀ ਨੋਟ: ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ, www.punjabi.krishijagran.com 'ਤੇ ਲੌਗ ਇਨ ਕਰੋ ਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਟੈਬ 'ਤੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ punjabi@krishijagran.com 'ਤੇ ਈਮੇਲ ਕਰੋ।