ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ
Progressive Farmer Sartaj Khan: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਜਦੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਕਰੋੜਾਂ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਦਿੱਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਣ "ਸ਼ਾਹਿਦ ਫਾਰਮਜ਼ ਐਂਡ ਗੰਨਾ ਨਰਸਰੀ" ਰਾਹੀਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਉੱਨਤ ਕਾਸ਼ਤ, ਅੰਤਰ-ਫਸਲੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮਾਡਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ 72 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਪਾਰਕ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਗਭਗ ₹2 ਕਰੋੜ (ਲਗਭਗ $20 ਮਿਲੀਅਨ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ
ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਸਿਹਤ, ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਡੇਅਰੀ-ਅਧਾਰਤ ਖੇਤੀ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਚਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਅਤੇ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਾਲੇ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਗਰਣ ਵੱਲੋਂ ਆਯੋਜਿਤ 'Millionaire Farmer of India Awards – 2025' ਸਮਾਰੋਹ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅੰਸ਼ ਹਨ...
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ
ਸਵਾਲ: ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ: ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 72 ਏਕੜ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੰਦੀ ਆਈ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਨੌਕਰੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਨਾਲ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ "ਸ਼ਾਹਿਦ ਫਾਰਮ ਐਂਡ ਗੰਨਾ ਨਰਸਰੀ" ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗੰਨਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨਾਲ ਰਜਿਸਟਰਡ ਸੀਡਰ ਵੀ ਬਣ ਗਏ।
ਸਵਾਲ: ਰਵਾਇਤੀ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡਾ ਰੁਝਾਨ ਕਿਵੇਂ ਵਧਿਆ?
ਜਵਾਬ: ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਮਾਡਲ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਤਾਰ ਤੋਂ ਕਤਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਲਗਭਗ ਸਵਾ ਦੋ ਫੁੱਟ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਗੰਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ ਨਾ ਪੂਰੀ ਹਵਾ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧੁੱਪ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵੱਧਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ 4 ਤੋਂ 4.5 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਵਾਲਾ ਮਾਡਲ ਅਪਣਾਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਫਸਲ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਿਹਤਰ ਹੋਇਆ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ, ਸਾਡੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਇਸ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Organic ਅਤੇ Dairy Farming ਤੋਂ 40 ਕਰੋੜ ਦਾ ਟਰਨਓਵਰ, ਦੇਖੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਹਾਯੋਧਾ Lekhram Yadav ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਹਾਣੀ
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ
ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ “ਸ਼ਾਹਿਦ ਫਾਰਮ” ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ?
ਜਵਾਬ: ਅਸੀਂ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 72 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ 13235, 0118, 14201 ਅਤੇ 16202 ਵਰਗੀਆਂ ਉੱਨਤ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਵਧੀਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਨੇੜਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖੰਡ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਬੀਜ ਵਾਜਬ ਕੀਮਤਾਂ ‘ਤੇ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਚੰਗੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਣ।
ਸਵਾਲ: ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਿਆ?
ਜਵਾਬ: ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਨੇ ਸਾਡੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਚਲਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ 4 ਤੋਂ 4.5 ਫੁੱਟ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮਿਨੀ ਟਰੈਕਟਰ, ਪਾਵਰ ਵੀਡਰ ਅਤੇ ਸਪ੍ਰੇਅਰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਖੇਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਸਪ੍ਰੇਅ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇੰਟਰਕਲਚਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਹੁਣ ਕਾਫੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਸਲ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ 72 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ 20-25 ਏਕੜ ਖੇਤਰ ਗੰਨੇ ਦੇ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਸਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਰਹਿਣ, ਸਗੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨ।
ਸਵਾਲ: ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿੰਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਜੇਕਰ ਹੈਕਟੇਅਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ 2200 ਤੋਂ 2300 ਕੁਇੰਟਲ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੱਕ ਉਤਪਾਦਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸਹੀ ਦੂਰੀ ‘ਤੇ ਬਿਜਾਈ, ਡੂੰਘੀ ਵਾਹੀ, ਸੁਧਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਸਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਗੰਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖਾਲੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਵੀ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਸਰੋਂ, ਮਸਰ, ਉੜਦ, ਮੂੰਗ, ਕਣਕ, ਛੋਲੇ ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਗੰਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਸ਼ਿਮਲਾ ਮਿਰਚ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਕਿਸਾਨ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਬ੍ਰੋਕਲੀ ਅਤੇ ਗੰਢ ਗੋਭੀ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਮੁਨਾਫਾ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਸਰਤਾਜ ਖਾਨ
ਸਵਾਲ: ਆਰਗੈਨਿਕ ਅਤੇ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵੱਲ ਤੁਹਾਡਾ ਰੁਝਾਨ ਕਿਵੇਂ ਵਧਿਆ?
ਜਵਾਬ: ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਏ “Make India Organic, Natural and Profitable” ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਖੇਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਰਗੈਨਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜੀਵਾਮ੍ਰਿਤ, ਧਨਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਸਵਾਲ: ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਕੀ ਰਹੀ?
ਜਵਾਬ: ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਸਬਰ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕੁਝ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਯੂਰੀਆ ਅਤੇ ਡੀਏਪੀ ਦੇ ਖੇਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਦੂਜੇ ਸਾਲ ਸਾਡੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵਿੱਚ 20-25 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟੇ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ।
ਸਵਾਲ: ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਡੂੰਘੀ ਵਾਹੀ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਲਗਾਤਾਰ ਰੋਟਾਵੇਟਰ ਚਲਾਉਣ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਪਰਤ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਬਸੋਇਲਰ ਅਤੇ ਡਿਸਕ ਪਲਾਓ ਵਰਗੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਮੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਕੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਹੈ। ਗੰਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ, ਸਫਾਈ, ਬੰਡਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਲੋਡ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 90 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਖੇਤੀ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗੰਨਾ ਕਟਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਫਾਇਤੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਗੰਨਾ ਕਟਾਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੈਮੀਕਲ-ਫ੍ਰੀ ਖੇਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਇਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵੇਖਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਭਵ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਘਾਟ, ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਲਪ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਕਾਫੀ ਹਨ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਫਾਰਮ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰਾ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਫਾਰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਟੋਮੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਧਾਰਿਤ ਬਣੇ। ਮੈਂ ਲੇਬਰ ਖਰਚ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਜ਼ੀਰੋ ਤੱਕ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ “ਫਾਰਮਰ ਸਕੂਲ” ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ, ਆਰਗੈਨਿਕ ਫਾਰਮਿੰਗ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਬਾਰੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੁੱਲ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਕਿੰਨਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡਾ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਲਗਭਗ 2 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸਾਡਾ ਟੀਚਾ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਸਸਟੇਨੇਬਲ ਮਾਡਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
Summary in English: success story of progressive farmer sartaj khan, sugarcane farming intercropping model and 2 crore turnover
