ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ
Progressive Farmer Himanshu Nath: ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੀਤਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਕਿਸਾਨ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਆਧੁਨਿਕ ਖੇਤੀ, ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਉਦਯੋਗ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ।
ਲਗਭਗ 50 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਗੰਨਾ, ਕੇਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਸਾਲਾਨਾ ਤਕਰੀਬਨ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦਾ ਟਰਨਓਵਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ, ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ, ਹਾਈ ਡੈਂਸਿਟੀ ਫਾਰਮਿੰਗ, ਜੈਵਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਸੀ ਜੁਗਾੜ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਖਰਚ ਘਟਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੇਤੀ ਮਾਡਲ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਜੋ ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੇਸ਼ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅੰਸ਼-
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ
ਸਵਾਲ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ?
ਜਵਾਬ: ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੀਤਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਹਾਂ। ਸਾਡਾ ਫਾਰਮ ਬਿਸਵਾਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ “ਖੰਬਾਪੁਰ ਫਾਰਮ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 50-60 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਰੁਝਾਨ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਹੱਥ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖੇਤੀ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਲਗਭਗ 50 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਕੇਲਾ ਹਨ, ਪਰ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਕਣਕ, ਸਰੋਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਰੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਕੇ ਸਾਡਾ ਸਾਲਾਨਾ ਟਰਨਓਵਰ ਕਰੀਬ 1 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ-ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਇਸ ਸਮੇਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਗੰਨੇ ਦੀਆਂ 9-10 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ 0118, 0238, 16202, 13231, 15023, 14201 ਅਤੇ 13235 ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਜੇ ਤੱਕ 0238 ਕਿਸਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਰੀਪਲੇਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਵਧੀਆ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 0118 ਅਤੇ 14201 ਬਹੁਤ ਹੀ ਚੰਗੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 18231 ਨਵੀਂ ਜਾਰੀ ਹੋਈ ਕਿਸਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਫੀ ਉਮੀਦਭਰੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਨੇ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਸਤੰਬਰ-ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਤ ਦਾ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਵੀ ਠੀਕ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਵਾਲੀ ਬਿਜਾਈ ਮੈਂ ਘੱਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਅਸੀਂ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨ ਤੋਂ ਲਾਈਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਲਗਭਗ 5 ਤੋਂ 5.5 ਫੁੱਟ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਡ ਤੋਂ ਬੱਡ ਦੀ ਦੂਰੀ 1 ਤੋਂ 1.5 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਬੱਡ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਸੀਂ ਸਿੰਗਲ ਬੱਡ ਤਕਨੀਕ ਅਪਣਾ ਲਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੀਜ ਦੀ ਲਾਗਤ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਫੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਰੋਂ, ਆਲੂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੰਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲਾਗਤ ਲਗਭਗ ਨਿਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: Organic ਅਤੇ Dairy Farming ਤੋਂ 40 ਕਰੋੜ ਦਾ ਟਰਨਓਵਰ, ਦੇਖੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਮਹਾਯੋਧਾ Lekhram Yadav ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਹਾਣੀ
ਸਵਾਲ: ਇਸ ਵੇਲੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ ਕਿੰਨਾ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?
ਜਵਾਬ: ਔਸਤਨ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 1,000 ਤੋਂ 1,100 ਕੁਇੰਟਲ ਗੰਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਾਰ, ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹੈਕਟੇਅਰ 2,470 ਕੁਇੰਟਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਖਾਸ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਸਹੀ ਤਕਨੀਕਾਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਤਪਾਦਨ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਅੱਜ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ?
ਜਵਾਬ: ਕਿਸਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤ ਨੂੰ ਵਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੀਜਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਹੀ ਤਿਆਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੰਗੇ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ, ਸਹੀ ਸਿੰਚਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਦੀਨਾਂ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉਹ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਘੱਟ ਲਾਗਤ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੈਂਚ ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਗਤ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਹੈ ਮਕੈਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗ੍ਰੀਨ ਮੈਨਿਊਰਿੰਗ, ਗੋਬਰ ਦੀ ਖਾਦ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਵੀ ਵੱਧਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ: 72 ਏਕੜ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਫਸਲੀ ਮਾਡਲ ਤੋਂ ਤਿਆਰ 2 ਕਰੋੜ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ, ਜਾਣੋ Sartaj Khan ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਰਾਜ
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ
ਸਵਾਲ: ਕਿਹੜੀ ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਇਹ ਹਰ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਲੂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਮੈਂ ਪੀਲੀ ਸਰੋਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵੱਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਲੂ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਗੰਨੇ ਦੀ ਫਸਲ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਕੇਲੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਿਉਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ?
ਜਵਾਬ: ਲਗਾਤਾਰ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਅਸੀਂ ਕੇਲਿਆਂ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਕੇਲੇ ਦੀ ਫਸਲ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਮਸ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਕੁਦਰਤੀ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੰਨੇ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਝਾੜ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ: ਕੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪੌਦੇ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਝਾੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੌਦਾ ਔਸਤਨ 25 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਝਾੜ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ 28 ਤੋਂ 30 ਕਿਲੋ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਔਸਤ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਗਣਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ
ਸਵਾਲ: ਤੁਸੀਂ ਕੇਲੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਨਵੇਂ ਇਨੋਵੇਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ?
ਜਵਾਬ: ਕੇਲੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚਾ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ‘ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਮਿਨੀ ਟਰੈਕਟਰ ਨਾਲ ਪਲਾਊ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਜੋੜ ਕੇ ਇੱਕ ਦੇਸੀ ਜੁਗਾੜ ਮਸ਼ੀਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਜੋ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ 5-7 ਮਜ਼ਦੂਰ 10 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 20 ਬੀਘਾ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਸੀਂ ਹਾਈ ਡੈਂਸਿਟੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1100 ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ 1550-1600 ਪੌਦੇ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਵੱਧ ਪੈਦਾਵਾਰ ਲਈ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਅਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ‘ਤੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਗੋਬਰ ਦੀ ਖਾਦ, ਢੈਂਚਾ, ਜੀਵਾਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਘਣ ਜੀਵਾਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਸੀਂ ਆਰਗੈਨਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਤੁਰੰਤ ਨਤੀਜੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੈਮੀਕਲ ਖਾਦ ਪਾਉਂਦੇ ਹੀ ਉਸਦਾ ਅਸਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਜੈਵਿਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਨਤੀਜੇ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਤਰੀਕੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਨਮੀ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘੱਟਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਬੰਜ਼ਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਫਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਵੀ ਨਾ ਸੰਭਲੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਲੇਬਰ ਫ੍ਰੀ ਫਾਰਮਿੰਗ ਸੰਭਵ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਬਰ ਫ੍ਰੀ ਖੇਤੀ ਅਜੇ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ 80-90 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਮਕੈਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਕਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਆ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਅਜੇ ਵੀ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਸਸਤੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਸਵਾਲ: ਕੀ ਕਦੇ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਖੇਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵੇਖਣ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਸਵਾਲ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ?
ਜਵਾਬ: ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੇ ਕਿਸਾਨ ਸਹੀ ਯੋਜਨਾ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਫਲ ਕਿਸਾਨ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਨਾਥ ਸਿੰਘ
Summary in English: successful intercropping model, sugarcane farming and banana farming, turnover 1 crore, success story of progressive farmer himanshu nath singh
